ΒΕΡΟΛΙΝΟ 1961-1989: το rock πέριξ του τείχους - επίτομη αφήγηση

Τα 20χρονα από την πτώση του βερολινέζικου τείχους έδωσαν την ευκαιρία όχι μόνον για πολιτικές συζητήσεις και τον σχετικό προβληματισμό που συνήθως τις συνοδεύει, αλλά και για δισκογραφικές εκδόσεις, που επιχείρησαν να εκμεταλλευτούν το γεγονός, προβάλλοντας τους καταγεγραμμένους ήχους ένθεν κι ένθεν (λέμε τώρα) των… τούβλων του μίσους. Αναφέρομαι, βασικά, στο διπλό CD της γαλλικής Le Son du Maquis “Berlin 61/89, Wall of Sound”, που, μάλλον, κυκλοφόρησε περί την περίοδο των εορτασμών, τον προηγούμενο Νοέμβριο, και το οποίο δίνει την αφορμή για ό,τι ακολουθεί. Κατ’ αρχάς ο τίτλος δεν είναι μόνον (άστοχα) παραπεμπτικός, είναι και παραπλανητικός. Παραπεμπτικός όσον αφορά στο “wall of sound” του Phil Spector (ουδεμία σχέση) και παραπλανητικός γιατί, από τη στιγμή που το τείχος είχε δύο πλευρές, εδώ εξετάζεται, ηχητικώς, μόνον η μία· και ας αποκαλείται το δεύτερο CD “east side” – τρίχες. Να το ξεκαθαρίσω λοιπόν από την αρχή. Ή θα επιχειρήσουμε να… σκαρφαλώσουμε στα τούβλα και να δούμε, με το ίδιο μάτι, και από τις δυο μεριές του βερολινέζικου τείχους, ή θ’ αρχίσουμε να λιβανίζουμε, άνευ αιδούς, την εξώνητη ελίτ. Διαλέγω λοιπόν... τα προφανή.
Το Βερολίνο, μετά την οικοδόμηση τού τείχους και πριν το γκρέμισμά του, ήταν ένα απίστευτο μόρφωμα. Το δυτικό κομμάτι του, ήταν κάτι σαν νησί, χωμένο εξ ολοκλήρου μέσα στην τότε DDR. Αυτή η πλασματική γεωγραφική του ιδιαιτερότητα, συνέβαλλε τα μέγιστα στην οικοδόμηση μιας κοινωνίας ριζοσπαστικής και πολιτικοποιημένης, η οποία στα τέλη του ’60 και τις αρχές του ’70 έδωσε – για μουσική μιλάμε – όχι μόνον ορισμένα κλασικά kraut και... ημι-kraut συγκροτήματα (Tangerine Dream, Ash Ra Tempel, Guru Guru, Agitation Free), όχι μόνον ωραίες rock «τυπικότητες» (Karthago, Walpurgis, Curly Curve), αλλά, κυρίως, και πάνω απ’ όλα μία σφίζουσα, όσο και αναρχοαυτόνομη agit-rock σκηνή, με βασικούς εκπροσώπους τους Locomotive Kreuzberg, τους Lied des Teufels και βεβαίως τους Ton Steine Scherben. Στο τραγούδι τους “Macht kaputt, was euch kaputt macht”, που υπάρχει στο πρώτο LP τους “Warum geht es mir so dreckig?” [David Volksmund Produktion, 1971] μπορούσες ν’ ακούσεις στίχους σαν κι αυτούς: «Στο Νότο, την Ανατολή/ στη Δύση και το Βορρά/ Παντού τα ίδια/ Μας σκοτώνουν/ Σε κάθε πόλη/ σε κάθε χώρα/ γράψε το σλόγκαν/ σε κάθε τοίχο/ Καμία δύναμη σε κανέναν/ Καμία δύναμη σε κανέναν». Και λίγο πιο κάτω: «Γκρεμίζουμε τα τείχη/ που μας χωρίζουν/ Έλα μαζί μας/ Μάθε όμως πρώτα, να ξέρεις/ Δεν είσαι καλύτερος/ από τον επόμενό σου/ Κανείς δεν έχει το δικαίωμα/ να κυβερνάει τους ανθρώπους». Φυσικά, οι Ton Steine Scherben είναι «πολύ Γερμανοί», για ν’ απασχολούν τους Γάλλους της Le Son du Maquis, λάμποντας δια της απουσίας τους από το “Wall of Sound” – όπως και οι Lied des Teufels εξάλλου, το πρώτο LP των οποίων, από το 1973, επανεξέδωσε πριν από λίγο καιρό η ελληνική Misssing Vinyl. Στο “Nichts” [Τίποτα] οι Lied des Teufels τραγουδούν: «Έχω δει ανθρώπους να πεθαίνουν/ πολλούς από πείνα κι άλλους στον πόλεμο/ έχω δει ανθρώπους να τους παίρνουνε σκλάβους/ μια μακρυά ζωή, δίχως να ξέρεις γιατί τη ζεις/ Και τι έχουμε μάθει εμείς απ’ αυτήν; - απολύτως τίποτα». Αντ’ αυτών – των Ton Steine Scherben και των Lied des Teufels εννοώ – έχουμε τους Harmonia, τους Cluster και τους Neu!, που ανήκουν στη σκηνή του Dusseldorf, μη έχοντας εμφανή σχέση με το Βερολίνο, για να μη μιλήσω για τους πολυεθνικούς Brainticket, τον Ελβετό Bruno Spoerri και τους συμπατριώτες του Young Gods. Ακόμη και οι Amon Duul II, που εδώ ανθολογούνται, πιο πολύ με το Μόναχο σχετίζονταν, παρά με το Βερολίνο. Οι πρώτοι, όμως, Amon Duul, οι οποίοι απουσιάζουν από τη συλλογή, θα μπορούσε να «συμμετέχουν». Ήδη από κάτι παλαιά κείμενα στο Jazz & Tζαζ (1997-98) είχα επιχειρήσει να συνδέσω (ok, το είχαν πράξει κι άλλοι) το βερολινέζικο rock με τα γεγονότα που τάραξαν την τοπική κοινωνία στα τέλη των sixties – όπως, ας πούμε, τη δολοφονία, από αστυνομικό, του φοιτητή Benno Ohnesorg τον Ιούνιο του ’67, κατά τη διάρκεια της επίσκεψης του Σάχη στο Δυτικό Βερολίνο, ή τη δολοφονία του Rudi Dutschke, από ακροδεξιό εργάτη, τον Απρίλιο του ’68 –, προσπαθώντας να βρω τι ήταν εκείνο, εν πάση περιπτώσει, που οδηγούσε τους Embryo να δηλώνουν, το 1971, “Spain yes Franco finished” ή τους Out of Focus “What can a poor bοy do (but to be a streetfighting man)”. Όλα, λοιπόν, φαίνεται να ξεκινούν από την ακρο-αριστερή οργάνωση Kommune 1, που δραστηριοποιήθηκε στο διάστημα 1967-1969 (φαίνεται πως στην αρχή την ακολούθησε και ο Dutschke, αλλά αποστασιοποιήθηκε πολύ γρήγορα). Μέλη της Kommune 1 υπήρξαν οι Amon Duul, τουλάχιστον στη δεύτερη φάση της, όταν το τρίπτυχο sex, drugs & rock n’ roll, αντικαθιστούσε τις περισσότερο καθαρόαιμες πολιτικές προτάσεις, ενώ είχε φθάσει να την ακολουθούν (την κομμούνα) ακόμη και γνωστά φωτομοντέλα της εποχής (τι ωραία λέξη! – αντικαταστάθηκε από την άθλια «μοντέλα» ή άλλες ακόμη χειρότερες), όπως η Uschi Obermaier. Η Uschi χειρίζεται maracas σχεδόν σε όλα τα άλμπουμ των Amon Duul. Λεπτομέρειες… Λέω, λοιπόν, πως δεν γίνεται να καταπιάνεσαι με τη rock σκηνή του Βερολίνου – εκεί όπου υπάρχει πολύ ψωμί – και να ασχολείσαι με Ελβετούς και με… Κινέζους. Πάντως οι Einsturzende Neubauten ήταν Δυτικοβερολινέζοι. Όχι όμως και οι Die Krupps, που προέρχονταν από το Dusseldorf…
Εκεί όμως που χάνεται η μπάλα είναι στην «άλλη πλευρά». Στην υποτιθέμενη “east side”, γιατί, στην πραγματικότητα, “east side” στη συλλογή των Γάλλων δεν υπάρχει. Αποκρύβεται. Εννοώ το rock εκείθεν των «τούβλων του μίσους», στην ανατολική μεριά, το rock της εταιρίας Amiga και των City… που τόσο αγαπήσαμε, κι εμείς ως Έλληνες, εκεί στα late seventies. Αρκεί να σας πω ότι ακόμη και το “Cosma Shiva” της… ανατολικογερμανίδας Nina Hagen, προέρχεται από το δυτικό άλμπουμ NunSexMonkRock [CBS] του 1982. Ούτε λέξη δηλαδή για την «ανατολική» καριέρα της κυρίας, που ξεκίνησε δειλά το ’71 και μέχρι το 1976-77 είχε δημιουργήσει τα δικά της επιτεύγματα.
Η pop στην Ανατολική Γερμανία αρχίζει να απασχολεί τη χώρα, πριν από την οικοδόμηση του τείχους. Την εποχή δηλαδή του rock n’ roll, όταν ανατολικογερμανοί μουσικοί μπορούσε να πηγαίνουν στη δυτική μεριά και να έχουν κάποιαν επαφή με τα… καπιταλιστικά ιδεώδη. Ψιλοβοηθούσε κι ένας σχετικός νόμος του 1958, ο 60/40 Regelung, βάσει του οποίου το ποσοστό της μουσικής που θ’ ακουγόταν δημοσίως στη χώρα θα έπρεπε να προερχόταν κατά 60% από τις «σοσιαλιστικές» χώρες και κατά το υπόλοιπο 40% από τις «καπιταλιστικές». Χμμ, όχι και τόσο άσχημα… Τα πράγματα άρχισαν να χειροτερεύουν μετά την οικοδόμηση του τείχους, τον Αύγουστο του ’61. Η δίοδος κόπηκε και θα έμεναν μόνα τους κάποια ραδιόφωνα, όπως ο…. αμερικάνικος RIAS (Rundfunk im Amerikanischen Sektor), στην προσπάθεια να επικοινωνήσει ο ανατολικογερμανός έφηβος με ό,τι pop συνέβαινε στην από ’κει μεριά. Μέσα σ’ αυτό το περιβάλλον θ’ αρχίσει να σχηματίζονται τα πρώτα συγκροτήματα, τα οποία, όπως σε όλον τον κόσμο, ήταν στην αρχή επηρεασμένα από τους Shadows και μετά από τους Beatles. Δίσκοι των Beatles πρέπει να πρωτοκόπηκαν στην Amiga νωρίς το ’65, στην αρχή κάποια 45άρια (εκείνα με τα κεφάλια των «σκαθαριών» στο καροτσάκι) και λίγο αργότερα και LP (η πράσινη συλλογή με τα “She loves you”, “You really got a hold on me”, “A hard day’s night”, “Please, please me” κ.λπ.). Το πράγμα, βέβαια, είχε δέσει ήδη από την εποχή των… Shadows, όταν ακόμη και ο Έλληνας «Ανατολικογερμανός» Perikles Fotopoulos παράτησε τις γλυκανάλατες μελωδίες που τραγουδούσε από το 1960 ήδη, ηχογραφώντας, και αυτός, τα πρώτα δικά του ροκάκια με τους Sputniks (τo 45άρι “Leila/ Ich bin kein prophet” τον Δεκέμβριο του ’64). Οι Sputniks λοιπόν, οι Team 4 του Thomas Natschinski, και ακόμη οι Franke-Echo-Quintett, οι Heinz Kunert Quartett, οι Theo Schumann Combo και οι Butlers, τα γκρουπ δηλαδή που συμμετείχαν στις δύο ιστορικές συλλογές “Big Beat” [Amiga, 1965] ήταν τα πρώτα συγκροτήματα που άσκησαν την beat τέχνη, δημιουργώντας κατάσταση. Την 15η Σεπτεμβρίου του 1965 οι Rolling Stones παίζουν για πρώτη φορά στο Δυτικό Βερολίνο. Φαίνεται όμως πως, εκτός από την Ελλάδα, και στην τότε Δυτική Γερμανία μία συναυλία των Stones δεν θα μπορούσε να περάσει απαρατήρητη. Πληροφορίες στο δίκτυο λένε πως πρόλαβαν να παίξουν ελάχιστα μόνον τραγούδια, γιατί δημιουργήθηκαν σοβαρά επεισόδια μεταξύ της αστυνομίας και του πλήθους. Μετά από ’κείνες τις ταραχές η σάλα Waldbuhne που φιλοξένησε το κονσέρτο, θα έμενε κλειστή για κάποια χρόνια. Τα «κακά» νέα πέρασαν φυσικά και από την «άλλη μεριά», με αποτέλεσμα η κυβέρνηση του Walter Ulbricht να θορυβηθεί και να… λάβει τα μέτρα της. Αρχίζει να προπαγανδίζει εναντίον του beat, φθάνοντας μέχρι του σημείου να θέσει τους Butlers εκτός μάχης, προκαλώντας την έκρηξη των φίλων του γκρουπ, και άλλων, την 31η Οκτωβρίου του ’65. Στη Λειψία, μάλιστα, οργανώθηκε κάτι σαν αντικυβερνητική διαδήλωση(!), που είχε ως αποτέλεσμα μερικές εκατοντάδες συλλήψεις και κάμποσες ακόμη φυλακίσεις. Το πράγμα, ουσιαστικώς, τελείωσε εκεί. Όχι ότι σταμάτησαν να βγαίνουν δίσκοι, ποσώς, η δύναμη όμως του ανατολικογερμανικού beat είχε πλέον εξασθενήσει. Ή, εν πάση περιπτώσει το beat είχε δεχθεί ένα σοβαρό πλήγμα. (Όποιος γνωρίζει πως κινήθηκε η ανατολικογερμανική pop-rock δισκογραφία την περίοδο 1967-1972, το γνωρίζει). Τα περισσότερα από τα pop συγκροτήματα άρχισε να μπασταρδεύουν τη μουσική τους, προκειμένου να υπάρχουν δίχως σοβαρά προβλήματα, ηχογραφώντας, ως επί το πλείστον, αδιάφορα 45άρια, αλλά και κάποια LP, μέσα στα οποία «έχωναν» και ένα-δυο κομμάτια της προκοπής. Στη γνωστή «δυτική» συλλογή “Planetary Pebbles Vol.1: Surfbeat Behind the Iron Curtain” [Archive International Productions, 1997] ανθολογούνται κάποια από ’κείνα τα tracks… της προκοπής, όπως το “Corso” (1967) των Klaus Lenz Sextett, το “Leicht verdreht” (1966) των Trocadero Sextett, το “Sputniks thema” των Sputniks (από το πρώτο “Big Beat” του ’65) και το “Aladin” των Theo Schumann Combo (από το φερώνυμο LP του 1969), δείχνοντας πως η φλόγα ακόμη δεν είχε σβήσει. Επειδή, πάντως, η Amiga έκοβε δίσκους και από το ευρύτερο «σοσιαλιστικό» στρατόπεδο, θα μπορούσε ο ανατολικογερμανός νεολαίος ν’ ακούσει και τους Ρουμάνους Sincron, και τους Τσεχοσλοβάκους Olympic, και τους Πολωνούς Skaldowie, και τους Ούγγρους Illes, κρατώντας την όρεξή του για αργότερα. Το 1971 ο Erich Honecker αντικαθιστά επί της ουσίας τον Walter Ulbricht – διατήρησε τη θέση του chairman έως το θάνατό του, το 1973 – στην ηγεσία της Ανατολικής Γερμανίας. Στο χώρο της κουλτούρας και δη της μουσικής κουλτούρας η σκέψη ήταν απλή. Ό,τι ενοχλεί (αν ενοχλεί), μην το κυνηγάς, καπέλωσέ το. Εγκρίθηκαν κονδύλια για τους μουσικούς και τους τραγουδοποιούς, οι οποίοι εύρισκαν δουλειά στα οργανωμένα από το κράτος events, αγοράζοντας προσέτι, «κοψοχρονιά», όργανα και μηχανήματα. Το 1972 αρχίζει να κυκλοφορούν οι χαρακτηριστικές συλλογές “Hallo”, στις οποίες παρουσιάζονται μερικά από τα δημοφιλέστερα γκρουπ της χώρας (στην Nr. 1 συμμετείχαν οι Rote Gitarren, Die Nautiks, Puhdys, Panta Rhei, Joco Dev Sextett, Scirocco Combo και Bayon). Η επόμενη χρονιά (1973) ήταν «σταθμός», για τη μουσική ιστορία του τόπου. Οργανώνεται στο Ανατολικό Βερολίνο το 10ο Παγκόσμιο Φεστιβάλ Νεολαίας και Φοιτητών, με τη συμμετοχή 25 χιλιάδων νέων από 140 χώρες. Αποτέλεσμα; Το rock (ή, μάλλον, και το rock), που ποτέ δεν είχε σβήσει – το 1972 π.χ. εκδόθηκε ένα από τα καλύτερα rock άλμπουμ στην DDR, το “Das Gewitter” των Uve Schikora und seine Gruppe – αρχίζει ξανά να απασχολεί σ’ ένα μπροστινό επίπεδο. Έτσι, γκρουπ όπως οι Puhdys (υπήρχαν από τα μέσα των sixties), οι Panta Rhei (Πάντα ρει) και οι Bayon, που εκεί στις αρχές των seventies βρίσκονταν μεταξύ φθοράς και αφθαρσίας, μετά το 1973 ξεκινούν να ηχογραφούν μεγάλους δίσκους ή να απασχολούν ευρύτερα, γνωρίζοντας, κάποιες φορές, επιτυχία. Την επιτυχία όμως γνώριζε και ένα άλλο συγκρότημα, που απ’ ό,τι φαίνεται δεν τα είχε και πολύ καλά με τις αρχές, οι Klaus Renft Combo. Τούτοι δημιουργήθηκαν το 1958 στη Λειψία – τόσο παλιά – από τον 16χρονο Klaus Renft. Φαίνεται πως το γκρουπ εμφάνισε… παραβατική συμπεριφορά και το 1962 αναστέλει τη δραστηριότητά του. Το ’64 βρίσκει τον Renft να ιδρύει τους Butlers – γράψαμε λίγο πριν για τα ζόρια που τράβηξαν – οι οποίοι διαλύονται, κατ’ ουσίαν, τον Οκτώβριο του ’65. Το ’67 οι Klaus Renft Combo ξαναβάζουν μπρος. Με live κυρίως, αλλά και με δίσκους μετά το 1972. Σταθερό κομμάτι στις παραστάσεις τους εκείνα τα χρόνια ήταν το “Als ich wie ein vogel war”. Ωραίο τραγούδι, με στίχους βαθιά συναισθηματικούς, περιέγραφε έναν εξωτερικώς φοβισμένο, αλλά εσωτερικώς αγέρωχο τρόπο ζωής και σκέψης, ικανό να συντηρήσει την ανάγκη για περισσότερη ελευθερία. Το τραγούδι ακουγόταν στο δεύτερο LP τού συγκροτήματος υπό τον τίτλο “Renft”, το 1974, αλλά και στο “Rock aus Leipzig: Renft-Combo live Original-Aufnahmen 1972-1975”, που βγήκε όμως το 1980. Νέα προβλήματα με το καθεστώς (πιθανώς και άλλοι λόγοι) φαίνεται πως θέτουν την μπάντα και πάλι εκτός μάχης· τουλάχιστον μέχρι το 1990, όταν θα επανεμφανισθεί δισκογραφικώς, μ’ ένα live για την εταιρία Fluxus. Να πω μόνον πως ο Klaus Renft θα πεθάνει το 2006, με το συγκρότημά του, πάντως, να υπάρχει ακόμη! (Τo θαυμαστικό μπαίνει, γιατί η μπάντα συμπληρώνει ήδη 52 χρόνια ζωής - έστω και με τις παύσεις).
Εν αντιθέσει με άλλες ανατολικο-ευρωπαϊκές χώρες (την Τσεχοσλοβακία, την Ουγγαρία και την Πολωνία κυρίως), η Ανατολική Γερμανία, όσον αφορά στο rock, δεν είχε να επιδείξει ιδιαίτερους ηχητικούς εξτρεμισμούς την περίοδο 1975-1990. Τα περισσότερα συγκροτήματα έπαιζαν ένα είδος στρογγυλεμένου progressive rock κοντά σ’ εκείνο των Δυτικογερμανών Novalis και μετά το ’80 ένα alla Tangerine Dream electronic rock, με κάποια, σκόρπια, radical στοιχεία. Οι Electra με το “Adaptionen” (1976), οι Stern Combo Meissen με το “Weisses Gold” (1978) και τις ωραίες synth ενορχηστρώσεις, οι City με το “Am fenster” από το πρώτο τους LP (1978) και το “Bulgarien rock” από το “Der Tatowierte” (1979), οι Pond, ένα ακόμη synth γκρουπ (duo για την ακρίβεια) με το “Planetwind” (1984), o «ηλεκτρονικός» Reinhard Lakomy με το “Das Geheime Leben” (1982) και οι Servi (με το… ελληνικό “Ruckkehr Aus Ithaka” του ’86 και με τίτλους “Thetis”, “Hellespont”, “Symplegaden”, “Kirkes”, “Medea” και τα συναφή) είναι κάποια γνωστά και καλά ονόματα της τότε ανατολικογερμανικής σκηνής.Ας κλείσω λοιπόν μ’ ένα πραγματικό “east side” track list:
1. Perikles Fotopoulos und Die Sputniks: Ich bin kein prophet
2. Butlers: Herbstlaub
3. Klaus Lenz Sextett: Corso
4. Team 4: Ich zeig’ den Weg
5. Franke-Echo-Quintett: Peter Gunn
6. Die Sputniks: Sputniks thema
7. Trocadero Sextett: Leicht verdreht
8. Theo Schumann Combo: Aladin
9. Uve Schikora und seine Gruppe: Deine augen
10. Klaus Renft Combo: Als ich wie ein vogel war
11. Panta Rhei: Alles flieβt
12. Nina Hagen & Automobil: Du hast den farbfilm vergessen
13. Electra: Turkischer marsch
14. Stern Combo Meissen: Die Erkenntnis
15. City: Am fenster


Πηγές:
1. Peter Wicke/ Lothar Muller “Rockmusik und Politik” [Ch.Links Verlages, Berlin 1996]
2. Uta G. Poiger “Jazz, Rock, and Rebels: Cold War Politics and American Culture in a Divided Germany” [University of California Press Berkeley and Los Angeles, 2000]
3. Mark Fenemore “Sex, Thugs and Rock n’ Roll: Teenage Rebels in Cold-War East Germany” [Berghahn Books, Oxford, 2007]
4. Audion, The New-Music Magazine, UK. Issue No 11, March 1989 (Behind the Iron Curtain, part 3: DDR)
5. Steven Freeman & Alan Freeman, The Crack In the Cosmic Egg [Audion Publications, Leicester, 1996]